40 гадоў – яшчэ не той ўзрост каб пачынаць пісаць мемуары, але тое-сёе я ўжо спрабую рыхтаваць. Рэвізія старых шафаў ды куточкаў пад карою мозга ўжо трывае. А пачалася тая рэвізія з нагоды новага праекту ў рамках кампаніі нашых партнёраў з сайта “Будзьма” пад назваю “Як я стаў беларусам”, Духоўны стрыптыз працягваецца, таму вось чарговае сачыненне на тэму гісторыі ператварэння савецкага хлопчыка ў беларуса.

Нашае пакаленне, якое нарадзілася ў 70-х мае адметную рысу - шмат каго з нас выхоўвалі дзядулі і бабулі. Некаторых выхоўвалі толькі ўлетку, калі ўнукаў закідвалі ў вёску, іншыя знаходзіліся пад наглядам дзядоў цэлы год, бо нямоглых старых дзеці перавезлі да гораду і прымусілі паміраць у цесных бетонавых "хрушчоўках". Мы шмат чаго ад нашых дзядоў узялі, а яшчэ больш, на жаль, не паспелі ўзяць. Але, дзякаваць Богу, нам, для таго, каб стаць беларусамі не трэба было пачынаць усё з нуля, бо менавіта нам яны стараліся перадаць са свайго досведу хаця б каліва таго, што яны лічылі важным ды істотным для існавання наступнага пакалення.

У маёй сям'і, як у большасці беларускіх сем'яў увесь час адлюстроўвалася гісторыя краіны. Перад вайной у сям'і майго дзеда адбыўся выразны падзел на падставе нацыянальнай прыналежнасці. Жаночая палова заявіла адназначна: сям'я польская, таму маем трымацца сваіх. Мужчыны сталі супраць мурам - мы беларусы - і пайшлі ў савецкае войска рабіць. Бабулі сімпатызавалі АКоўцам, пасля вайны з'ехалі ў Польшчу на мазурскія і прускія землі, дзяды вярнуліся з вайны з медалямі і даслужыліся да палкоўнікаў. Аднак сказаць каб у кагосьці з іх было шчаслівае бесклапотнае жыццё на жаль не выпадае - лёс склаўся цяжка і часам трагічна па абодва бакі мяжы.

А мае бацькі рэпрэзентавалі ўжо іншыя плыні і тэндэнцыі паваеннай айчыннай гісторыі. Тата прыехаў з Расеі несці святло "вялікай культуры" (тады расейцаў размяркоўвалі выключна на "нярускую" перыферыю), маці таксама прыехала па размеркаванню - будаваць мост цераз Нямігу - але ўжо з беларускай глыбінкі. Калі мне было два гады памёр дзед і зусім нямоглая бабуля засталася сама. Маці настаяла на яе пераездзе да нас. Тут і пачалося мае выхаванне.

У нашай сям'і барацьба за душу малалетняга менчука ў першым пакаленні трывала з моманту, як я навучыўся чытаць. Народжаная ў Капыльскім раёне бабуля гаварыла з намі выключна па-беларуску, наракала ўвесь час маці, што "з маскалём пабралася" і ўвесь час старалася распавядаць мне пра вясковае жыццё. Калі я збіраўся да школы і начапляў на спіну бліскучы чэшскі "ранец", бабуля падыходзіла і ці то з недаверам ці то нават з жахам у голасе пыталася: "Табе не муляе, унучак? Купяць малому абы што, ён потым мучыцца". Гэта "муляе" у мяне назаўсёды засталося ў памяці.

Відаць прысутнасць бабці і яе кпіны прымусілі маці набыць кніжачку Васіля Віткі і пачаць штовечар чытанкі перад сном казак і вершыкаў па-беларуску. Бацька захапляўся класічнай расейскай літаратурай, цытаваў Пушкіна ды Ясеніна, круціў на прайгравальніку кружэлкі з операмі "Яўгеній Анегін" і "Хаваншчына". У сем гадоў я ведаў тую "Хаваншчыну" амаль на памяць.

А напачатку 80-х пайшла мода "вызваляць" школьнікаў ад вывучэння беларускай мовы. Вучняў "вызвалялі" перад усім ад умення пісаць - па-беларуску, то бок, выказваць свае думкі, хаця пакідалі абавязак ведаць тое-сёе пра беларускую літаратуру. Бацька настаяў такі на "вызваленні" - асноўнай прычынай стаў слабы зрок. Ня ведаю, што тады адбывалася ў яго душы і якія галасы што нашэптвалі, аднак вось дзіва - праз год пасля "вызваленчага" паходу да завуча, ён справадзіў мяне на…прыватныя рэпетыцыі па беларускай літаратуры да суседкі-настаўніцы. Бабулі тады ўжо не было на свеце.

Бліжэй да магічнай даты -шаснаццаць - у мяне пачаўся прыступ падлеткавага максымалізму. Пасля падарожжаў з таткам па СССР - ад Масквы праз Урал да Ўладзівастока, ад Кіева да Тбілісі, ад Алматы да Краснаводску (цяпер Туркменбашы) я вырашыў, што быць расейцам - гэта крута і пачэсна. Таму, калі пайшоў да паспартысткі запісаўся "рускім". Бацька ганарыўся, а маці ўздыхала і нагадвала пра бабулю. Не дапамагло. Амаль два гады я хадзіў пэўны таго што зрабіў найлепшы выбар.

Упэўненасць пачала знікаць падчас паўторнага паступлення ў БДУ (першы раз я недабраў два балы). Хтосьці з новых знаёмцаў на іспыце распавёў пра Ігнатоўскага, хтосьці пра "Сузор'е" з "песняй пра зубра" і "Мрою" і "Бондай". Пачаліся гаворкі пра перабудову, пра стварэнне грамадскіх рухаў накшталт прыбалтыйскіх, у хаце з'явіліся самвыдатаўскія кніжачкі. Захапленне дысідэнцкім рухам стала займаць значнае месца ў светапоглядзе. Жаданне змяніць навакольны свет нарэшце прывялі мяне да пытання: які ж ён мае быць, гэты новы свет?

І тут я ўсё часцей стаў прыгадваць бабцю з гэтым яе "муляе", бо штосьці сапраўды пачынала мне муляць, там, у душы. Душэўны неспакой і дыскамфорт ставалі ўсё больш моцнымі. Аднаго дня - далібог, шчырая праўда - прыйшла да мяне ў сне бабуля Ніна і пытаецца: "Ці не муляе цябе, унучак?". Вось тады я зразумеў, што мне муляе беларускасць. Сядзіць сабе недзе ў сярэдзіне, “скрабець і трэць” тваё сумленне, чапляецца за твае думкі, стае знянацку дадатковым маральным крытэрам, што прыводзіць да стану поўнай збянтэжанасці ды дэзарыентацыі. Вырашыў я тады даць ёй дарогу і выпусціць на волю. А як выпусціў, дык, як піша Света Курс, мае аскепкі склаліся ў цэлае і таму пытанні хто я, з кім я і што рабіць далей перасталі мяне раздзіраць. Я прыйшоў да сябе, дакладней, вярнуўся.

Вось так з таго часу і хаджу беларусам. Шчыра кажу - цяжка быць беларусам, аднак і плюс таксама ёсць - нічога не муляе.